دایره المعارف کوچک دینی

عفت در قرآن و سنت ، آثار فردي و اجتماعي آن

معناي عفت و رابطه آن با صفات اخلاقي ديگر

عفت درمفردات راغب به معناي به وجود آمدن حالتي براي نفس انسان است كه ازغلبه يافتن شهوت حفظ مي كند.¹ شهيد مطهري نيز عفت رابه معناي رام بودن قوه شهواني تحت حكومت عقل وايمان معرفي مي نمايد.²

درروايات اسلام نيزتعاريفي ازعفت صورت گرفته كه ازجمله مولاي متقيان حضرت علي (عليه السلام )مي فرمايند:

الصبرعلي الشهوة عفّة ³

يعني عفت مقاومت دربرابرشهوت وغلبه برآن مي باشد .

عفت داراي مراتبي است كه اولين مرتبه آن ،مقابله باشهوت وغلبه برآن مي باشد .

مرتبه دوم ،عفت عملي است ،به اين معني كه علاوه بركنترل شهوت هريك ازاعضاي بدن بايد ازارتكاب به شهوت بازداشته گردند ودرمرتبه سوم علاوه بركنترل اعضاي بدن نسبت به گناه حتي فكرگناه نيزبه ذهنش خطورنكند كه همان عفت نظري مي باشد.⁴

عفت به عنوان يكي ازمهترين خصوصيت اخلاقي رابطه تنگاتنگي باصفات بارزاخلاقي ديگردارد كه ازجمله مي توان به رابطه آن باحيا ،غيرت ،كياست ،بصيرت ، اخلاص وعشق اشاره نمود .

عفت و حيا:

حيا ازديدگاه علامه مجلسي تأثرنفس است ازامري كه قباحت آن امربراوظاهرشود وباعث انزجاراوازآن عمل گردد.⁵

اميرالمؤمنين (عليه السلام) دريك تقسيم بندي حيارابه دوقسم تقسيم نموده است:

الف: حياي ازخود

ب: حيا ازخداوند تبارك وتعالي

حضرت مي فرمايند : برترين حيا حياي تو ازخداست ⁶

يعني اگرانسان زماني كه مي خواهد مرتكب گناه شود يك لحظه خود را دربرابرخداوند مشاهد نمايد ،حيانموده وآن گناه رامرتكب نخواهد شد ودرمورد اول مي فرمايند : بهترين حياحياي ازخودت است يعني انديشه كن كه توخليفه خداوند درروي زمين هستي ونبايد به اين امانتي كه خداوند دراختيار توقرارداده خيانت كني وبابي حجابي مرتكب گناه گردي ، بنابراين حياباعث عفت وغلبه برشهوت مي گردد ودرحقيقت قول امام علي (عليه السلام) كه مي فرمايند :

سبب العفة الحيا ⁷

سبب عفت حياست به اثبات مي رسد.

عفت و غيرت

غيرت نيز رابطه مستقيمي باعفت دارد به گونه اي كه حضرت علي (عليه السلام) مي فرمايند : ارزش مرد به اندازه همت اوست وپاكدامني وعفت اوبه ميزان غيرت اوست.⁸

مردان باغيرت نه تنها خود باعفت هستند بلكه سعي برآن دارند تا خانواده وناموس خود راازچشم مردان نامحرم دورنگه داشته وباهدايت وراهنمايي خود موجب درامان ماندن خود وخانواده خود ازچنگال بي عفتي گردند.

عفت و كياست

كياست به معناي تيزهوشي ودانايي فرد است⁹ ويكي ازاخلاق بارزعفيفان وافراد باعفت مي باشد. درروايت داريم: پاكدامني خوي زيركان است.¹⁰

حضرت علي (عليه السلام) شخص زيرك را اين گونه معرفي مي نمايد: زيرك كسي است كه افسارشهوتش دراختياراو باشد وازخواسته هاي ناروايش جلوگيري كرده، هنگام خشم خواسته دلش را سركوب كند.¹¹

عفت و بصيرت:

بصيرت نيز به عنوان يكي ازويژگي مهم اخلاقي رابطه تنگاتنگي با عفت دارد تا جايي كه افرادي چون ابن سيرين فراست وهوشياري فوق العاده درتعبير خواب را درسايه عفت وپاكدامني به دست مي آورند.

رسول اكرم(صلي الله عليه واله) مي فرمايند: ديدگان خود را ازنگاه به نامحرم بپوشانيد ناآنچه را ديگران از ديدن آن عاجزند ببينيد.¹²

عفت و اخلاص:

برجسته ترين مقامي كه قرآن كريم براي يوسف(عليه السلام)اثبات مي كند همانا مقام مخلص بودن اوست «انه من عبادنا المخلصين»¹³ وجالب اين است كه اين مقام حضرت يوسف به واسطه عفت ومقاومت دربرابر خواسته عزيز مصر بود كه خود قرآن قبل ازبيان اخلاص آن حضرت به آن اشاره مي نمايد.

عفت و عشق:

عشق وعفت دو واژه مقدس هستند كه وقتي دركنار يكديگر قرارمي گيرند بر زيبايهاي آن افزوده مي گردد.عشقي كه براساس عفاف وتقوا است واختصاص به زوجين دارد حتي در دوران پيري كه شهوت خاموش است آنها را به يكديگر پيوند مي دهد وبرخلاف محيطهاي به اصطلاح آزاد كه زن ومرد را به حال ابتذال در مي آورند وفقط زمينه پيدايش هوسهاي آني وموقتي وهرزه شدن قلبها را فراهم مي نمايند روزبه روز براين مودت وعشق زوجين افزوده مي گردد .

لذا پيامبر اكرم (صلي الله عليه واله) مي فرمايند: كسي كه عاشق شود ودر عشق خويش كتمان كند وعفت بورزد وبا اين حال بميرد ،اوشهيد است.¹⁴

ترس و عفت:

حضرت علي (عليه السلام) درنهج البلاغه يكي از خصلتهاي نيك زنان را ترسو بودن آنان معرفي مي نمايد وعلت آن را چنين بيان مي فرمايند : چون ترسان باشد ازهر چيزي كه به آبروي او زيان رسانده فاصله گيرد.¹⁵

استاد شهيد مطهري ترس را در اينجا عفاف زن معرفي مي نمايند وبراين باورند كه عفت زنان هميشه مورد تجاوز مردان قرارمي گيرد ومزاحمت در امر عفاف بيشتر از طرف مرد مي باشد لذا زنان درمواردي كه عفت وپاكدامني آنان در معرض خطر قرارمي گيرد بايد رفتاري محتاطانه واز روي ترس داشته باشند تا آسيبي به آنان وارد نگردد.¹⁶

حجاب تجلي اصلي عفاف:

حجاب به عنوان تجلي اصلي عفاف نقش بسيار ارزنده اي در حفظ عفت فردي واجتماعي مي تواند داشته باشد.

خداوند متعال درقرآن صريحاً بر حفظ حجاب امرمي فرمايند: و«اي پيامبر»به زنان باايمان بگو چشمهاي خود را از«نگاه به نامحرم »فروگيرند ودامان خويش را حفظ نمايند وزينت خود را جز آن مقدار كه نمايان است-آشكارنسازندو(اطراف)روسريهاي خود را برسينه خود افكنند وزينت خود را آشكار نسازند مگر براي شوهران وساير افراد محرمشان.¹⁷

واژه زينت،هم شامل زينتهاي اكتسابي مانند آرايشها ولباسها وزيورآلات مي شود وهم شامل زينتهاي طبيعي مانندصورت ،بازوان،سينه ،و…مي گردد.

دراين آيه مباركه به دوازه مورد كه زنان واجب نيست خود را درمقابل آنان خود را بپوشانند اشاره گرديده است كه تقريباً روشن است ونياز به توضيح ندارد جزمورد (اونسائهنّ)كه ازاين استثناء چنين فهميده مي شود كه زنان مسلمان تنها دربرابر زنان مسلمان مي توانند حجاب خود را برگيرند ولي در برابر زنان غير مسلمان بايد با حجاب اسلامي باشند.

فلسفه اين حكم اين است كه ،از نظر اسلام برا ي هيچ زن مسلمان جايز نيست كه زيبايهاي زن ديگر را براي شوهر خود بيان كند وهمين حكم اسلامي ،زنان مسلمان را از توصيف زنان ديگر براي شوهرانشان بازمي دارد،ولي در مورد زنان غير مسلمان چنين اطميناني نيست زيرا آنها مسلمان نيستند تا به حكم اسلام،زيبايهاي زنان را براي شوهرانشان بيان نكنند،ازاين روزنان مسلمان بايد حجاب خود را در برابر زنان غير مسلمان حفظ كنند.¹⁸

ضرورت حجاب:

اما درضرورت لزوم حجاب مي توان موارد زير را بيان كرد:

الف: جلوگيري از اذيت ديگران

قرآن كريم وقتي مسأله لزوم حجاب را بازگو مي كند ،علت وفلسفه ضرورت حجاب را چنين بيان مي فرمايد :

ذلك ادني يعرفن فلا يوذين ¹⁹

براي اينكه شناخته نشوند ومورد اذيت واقع نگردند.

ب: امانت الهي

ازنظر قرآن زن امين حق الله مطرح است يعني اين مقام واين حرمت وحيثت را خداي سبحان كه حق خود اوست به زن داده واز اوخواسته كه ازاين حقش به عنوان امانت الهي محافظت نمايد .يعني زن بايد كاملاً درك كند كه حجاب او تنها مربوط به خود اونيست وحجاب زن حقّي الهي است.

ج: انگيزه فطري

فطرت به عنوان يك نعمت دروني وهمگاني دروجود انسانهاقراردارد وافراد بدون استثنا ازاين نعمت الهي برخوردارمي باشند .

قرآن كريم درترسيم چهره زندگي ادم وحوا پس ازتناول ازشجره منهيه مي فرمايد: چون ازآن درخت تناول كردند ،زشتيهايشان (مانند عورت وديگرزشتيهاي پنهان)آشكارگرديد وبرآن شدند كه از برگ درختان بهشت خودرابپوشانند.²⁰

استاد جواد آملي مي فرمايد: سرعت درپوشيدن خود بابرگهاي درختان بيانگرآن است كه پوشش براي زن ومرد امرفطري وذاتي است وبشربراي پاسخ دادن به نداي فطري خود ناگزيرازپوشش است.

د: عقل

عقل سليم مارابه پوشش وحجاب دستورمي دهد وآن رامايه كرامت وحفظ انحرافات وبيهودگي ها وپوچيها وموجب استواري انسان مي داند وآنچه راكه باعث بي عفتي وپيامدهاي شوم برهنگي مي شود مذموم وناپسند مي داند .

هـ: آرامش رواني

بنابرفرمايش آستاد مطهري ،اولين خاصيت حجاب وپوشش ،خاصيت رواني يعني آرامش رواني است .

حجاب و فرهنگ

پوشش ظاهري هرانساني بيانگراعتقاد دروني اوست وانسان مسلمان چون پوشش را وسيله اي براي پرستش حق وتقرب به او مي داند ازاين روي لباسي مي پوشد كه خداپسند بوده ،بافرهنگ ديني واسلامي او سازگارباشد چراكه پوشش هرجامعه اي نشان دهنده فرهنگ آن جامعه ونشان دهنده شخصيت آنان مي باشند .

حجاب و فعاليتهاي زنان

مسئله ديگري كه دررابطه باحجاب مطرح مي گردد فعاليت هاي اجتماعي زنان است .عده اي حجاب وحفظ عفت را مانع فعاليت هاي اجتماع زنان مي دانند واين طرزتفكر غلط غرب به مامي گويد حجاب مانع رشد وترقي است تأييد مي نمايند .

درحاليكه دراسلام شركت زنان درمجامع براي رفع نيازمنديهاي ضروري واحقاق حق بلامانع مي باشد چنانكه بانوي دو عالم حضرت زهرا (س) گاهاًبراي رفع نيازمنديهاي خانه واحقاق حق خويش بارعايت كامل حجاب وعفت دربيرون ازخانه حضورمي يافتند .ودرانقلاب اسلامي ما هم زنان باحفظ حجاب وعفت مي توانند درتمامي صحنه هاي اجتماعي حضوريافته وبه فعاليت بپردازند.

آيا حجاب محدوديت است ؟

شبهه ديگري كه دشمنان اسلام به حجاب ما وارد مي نمايند اين است كه مي گويند .حجاب براي انسان محدوديت مي آورد ومانع آزادي است .مابرخلاف بينش غرب براين باوريم كه هرنوع محدوديتي كه آدمي رابراي رسيدن به سرمنزل مقصود وفلاح ورستگاري ياري دهد عين آزادي ومطلوب است وطبق فرمايش حضرت امام (ره)زنان ماآزادي خودرا درپوششي كه اسلام مي گويد يافته اند.

جلوه هاي بارز آيات عفت در قرآن

درقران كريم به جلوه هاي بارزي ازعفت اشاره گرديده كه مهمترين آنان عبارتند از:

الف :عفت چشم

درسوره نورآيات 31و30به آن اشاره گرديده است كه: به مردان وزنان مؤمن بگوكه چشم ازنگاه به نامحرم فروببنديد.²¹

وامام سجاد (علیه السلام) دربيان حق چشم مي فرمايند: حق چشم اين است كه آن رابه حرام ندوزي وجزآنجاكه عبرتي دركارباشد وبصيرتي افزايد ياعلمي بدست آورد، به كارش نگيري كه چشم دريچه عبرت (قلب) است.²²

ب: عفت زبان

زبان ابزاري است كه اگر براي خيرونيكي استفاده گرددشخص راحفظ كرده به بهشت مي رساند واگربراي شروبدي استفاده گردد شخص را به هلاكت ونابودي مي كشانده لذا خداوند درآيه 33احزاب خطاب به همسران پيامبر(صلی الله علیه وآله و سلم)مي فرمايند : باصداي نرم به گونه هوس انگيزسخن نگوييدكه بيماردرلان درشما طمع كنند (بلكه)برخوبي وشايستگي سخن بگوييد.

ج: عفت بطن

علماي اخلاق فوائد زيادي براي گرسنگي وسبك بودن شكم بيان داشته اند كه عبارتند از: صفاي قلب ، رقت قلب ، انكساروتواضع دربرابرپروردگار، فراموش نكردن گرسنگان ، دوري ازگناه ، دفع خواب ودوام بيداري ، سهولت عبادت، سلامتي بدن،....

قرآن كريم درآيه 60سوره بقره مي فرمايند : وگفتيم ازآنچه خداوند روزي شما ساخته بخوريد وبياشاميد ودرزمين به فتنه وفساد انگيزي نپردازيد.

د: عفت درراه رفتن

چگونگي راه رفتن وقدم برداشتن دردين مبين اسلام بسيارحائز اهميت است به طوري كه خداوند درآيه 31نورزنان را مخاطب قرارداده مي فرمايند: «زنان به منظورآشكارساختن زينتهاي پنهان خود ، پاي برزمين نكوبند.»

دراين آيه مباركه خداوند ازهرگونه راه رفتن كه زمينه توجه مردان را ايجاد مي كند نهي مي فرمايد همچنين اين نكته رامي توان ازآيه بدست آورد كه وقتي آشكارساختن صداي پا زينت وحرام باشد قطعاً آشكا رساختن موضع زينت يعني پاها نيز حرام مي باشد.

ر: عفاف درخانواده

براي اينكه مايك خانوده عفيف داشته باشيم قرآن كريم دو راهكار درسوره نور آيات 58و59 ارائه داده است .

1- اجازه ورود به اطاق والدين درسه وقت ازشبانه روز.

2- ابرازمحبت به يكديگردرخانواده .

آيه مي فرمايد : اي كساني كه ايمان آورده ايد بايد بردگان شما وهمچنين كودكانتان كه به حد بلوغ نرسيده اند درسه وقت ازشما اجازه (ورود)بگيريد .قبل ازنمازفجر،درنيم روزهنگامي كه لباسهاي خودرابيرون آورده ايد وبعد ازنمازعشاء،اين سه وقت مخصوص براي شماست ،…وبه گرد يكديگربگرديد وباصفاوصميميت به يكديگرخدمت نماييد.) خداوند اين چنين آيات را براي شما بيان مي كند وخداوند دانا وحكيم است.

هـ: ازدواج سنگرعفاف

يكي ازغرائزطبيعي هرانساني غريزه جنسي است كه بايد به طورطبيعي وشرعي ارضاشود وگرنه طغيان كرده وبسياري ازانسانها رابه بسوي بي عفتي سوق مي دهد ،طريق طبيعي ومشروع ارضاي آن،همان ازدواج است .قران مي فرمايند : والبته بايد مردان بي زن وزنان بي شوهروكنيزان وبندگان خودرابه نكاح يكديگردرآوريد اگرفقيرند خداوند به لطف خود آنان رابي نيازخواهد فرمود كه خداوند به احوال آگاه ورحمتش وسيع است وآنانكه وسيله ازدواج ندارند بايد عفت پيشه كنند تاخدا آنها رابه لطف خود بي نيازگرداند.²³

وپيامبر(صلي الله عليه واله)مي فرمايند: بدترين شما افرادي هستيد كه ازدواج نكرده اند.

محقق زينب خوشخو

پی نوشتها:

1- راغب اصفهاني ،المفردات في غريب القرآن ،مترجم:غلام رضا خسروي حسيني ،انتشارات مركزي ،ج2،تهران ، ص618.

2- مرتضي مطهري ،تعليم وتربيت ،انتشارات صدرا،ص 150،تهران.

3- عبد الواحد آمدي -غررالحكم ودرالكلم - ترجمه:سيد هاشم رسولي محلاتي ،انتشارات دفترفرهنگ اسلامي ،ج2 ، حديث 1927،تهران.

4- ر.ك: محمود اكبري ،مرواريد عفاف ،انتشارات ظفر،ص27.

5- محمد باقر مجلسي-عين الحيات-انتشارات گرگان-ص502-501.

6- عبد الواحد آمدي -غررالحكم ودرالكلم - ترجمه:سيد هاشم رسولي محلاتي ،انتشارات دفترفرهنگ اسلامي ،ج2 ، شماره 54444.

7- همان ، شماره 54444.

8- محمد دشتي ، نهج البلاغه :نشر پرهيزگار ، حكمت 47.

9- نصرالله آژنگ ،گنجينه لغات ،انتشارات گنجينه ،ج2،باب (ك)

10- عبدالواحد درآمدي ،غررالحكم ودررالحكم ،انتشارات فرهنگ اسلام ،شماره 5403.

11- همان، 54011.

12- ر.ك. ناصر مكارم شيرازي-تفسير نمونه-ج9-ص362.

13- سوره يوسف (12) ، آيه 24.

14- محمد، محمدري شهري ،منتخب ميزان الحكمه ،ترجمه:محمد رضا شيخي ،انتشارات دارالحديث ،باب (4)،ص280،شماره 4272.

15- محمد دشتي ، نهج البلاغه ،حكمت 234.

16- ر.ك. مرتضي مطهري ،تعليم وتربيت دراسلام ،انتشارات صدرا،ص167و169. تهران .

17- سوره نور(24):آيه 30.

18- مرتضي مطهري ،مسئله حجاب ،انتشارات صدرا ،ص142، تهران .

19- احزاب ( 33) ،آيه 59.

20- سوره اعراف (7) ،ايه 22،

21- نور ( 24 ) ، آيات .31.30.

22- حسين بن شعبه الحراني.تحف العقول.انتشارات علميه اسلاميه .باب حقوق .

23- سوره نور (24 ) ،آيات 33و32.

منبع

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

شرایط استجابت دعا

خداوند در قرآن کریم وعده استجابت دعا داده و فرموده:

«ادعونی استجب لکم»¹

پس چرا برخی دعاها مستجاب نمی شوند؟

قرآن می فرماید:

«ان الله لا یخلف المیعاد»²

خداوند در وعده تخلف نمی کند

با توجه به لزوم وفای به عهد و تاکید الهی بر این مطلب ، پس علت مستجاب نشدن دعاهای ما چیست ؟

این مطلب مکرراً از ائمه اطهار (علیهم السلام) سوال می شد و آن بزرگواران نیز متناسب با فهم سوال کننده جوابهایی به اشخاص گوناگون می دادند .

برای فهم بهتر این آیه لازم است در آن دقت بیشتری کنیم :

1- « ادعوا» یعنی چه ؟ آیا معنای « دعا » این است که خواسته خود را بر زبان بیاوریم ؛ هر چند معنای آن را نفهمیم ؟ یا حتی اگر معنای آن را می فهمیم ، بدان توجه نداشته باشیم ؟ یا در صورت توجه، معنای آن با میل باطنی ما موافق نباشد ؟

درست است ، معمولا به تکلم الفاظ که همراه با درخواست باشد « دعا » گفته می شود ؛ مثلاً ، کسی را صدا بزنیم و از او چیزی بخواهیم . اما الفاظ از « ما فی الضمیر » انسان حکایت می کنند وخود اصالت ندارند . این گونه نیست که شکل الفاظ در حوادث جهان تاثیری داشته باشد و هر لفظ از زبان هر کس که ادا شود موثر باشد . همان گونه که قبلاً بیان شد ؛ دعا امری قلبی است و زبان فقط از آنچه در دل است حکایت می کند . پس دعا باید از روح و دل انسان صادر شود و انسان واقعاً خواستار چیزی باشد . اگر فقط الفاظی را به زبان بیاورد و در دل به آنها توجه نداشته باشد ، به طور جدی درخواست ننموده و در حقیقت اصلاً دعا نکرده است.

دعا باید با خواست جدی همراه باشد و انسان در وقت دعا توجه کامل داشته باشد که چه می خواهد. واقعیت این است که بسیاری از دعاهای ما از روی عادت و صرف لقلقه زبان است ، عادت کرده ایم بعد از نماز چند جمله ای دعا کنیم بدون آنکه توجه جدی به آن داشته باشیم .

2- دعا باید مصداق « ادعونی » باشد ؛ درخواست صرف از خدا . اگر انسان شرایط مذکور را رعایت کند ، ولی دل او متوجه خدا نباشد واقعاً دعا نکرده است . مثلاً ، ما درخواست علم می کنیم ، واقعاً هم دانش را دوست داریم ، در درخواست خود نیز جدی هستیم ؛ اما تصور می کنیم که عالم شدن به خدا ربطی ندارد و فقط به سعی و کوشش خودمان بستگی دارد . می گوئیم :

اللهم انی اسالک علماً نافعاً و عملاً صالحا

پروردگارا ، علم سودمند و کردار شایسته از تو طلب می کنم .

اما در عمق جان اعتقاد نداریم که خدا به انسان علم می دهد . به عبارتی ، تنها به دنبال جنبه تلقینی دعا هستیم که علم چیز خوبی است و باید به دنبال تحصیل آن رفت و از « اللهم » استنباط « ان شاء الله » داریم که در بسیاری از کارهایمان فقط برای تشریفات به کار می بریم و درواقع تعلیقی بر مشیت خدا نیست ؛ همچنانکه در آغاز بسیاری از کارها « بسم الله الرحمن الرحیم » را صرفاً به عنوان تشریفات به کار می بریم و متاسفانه بسیار کم اتفاق می افتد که حقیقتاً به یاد خدا باشیم و هر کاری را با نام و یاد او شروع کنیم .

بسیاری از دعاهای ما نیز به همین نحو است ، با وجود آن که در مظاهر مطلبی را از خدا درخواست می نماییم ، اما در واقع به این مطلب اعتقاد نداریم که خدا باید خواسته ما را عطا فرماید . در این صورت نیز نباید منتظر اجابت دعایمان باشیم .

چنین دعاهایی که صرف تکلم برخی الفاظ است ودر خواست از خدا نیست ، هیچ گاه به اجابت نخواهد رسید ؛ چون درخواست واقعی ما از خدا نبوده ، بلکه به اسباب مادی و قدرت خود متکی هستیم .

آیه « ادعونی استجب لکم » شرطی است که به شکل امر بیان شده و در واقع این گونه است که « ان تدعونی استجب لکم » این شرط در صورتی تحقق پیدا می کند که اولاً ، در در خواست خود جدی باشیم . ثانیاً ، در خواست ما صرفاً از خدا باشد و او را در تحقق دعایمان موثر بدانیم . در این صورت ، شرایط استجاب دعا محقق گردیده است . آیا می توان گفت که چنین دعایی مستجاب نمی گردد؟

نکته دیگر مربوط به لوازم استجابت دعاست . ممکن است از خداوند درخواستی داشته باشیم و صلاح خود را در استجابت آن دعا بدانیم وآن را موجب کسب کمال بدانیم ؛ اما در تشخیص مصداق دچار اشتباه شده باشیم . نمی دانیم که اگر خواست ما تحقق پیدا کند چه لوازمی دارد ، آیا لوازم آن به حال ما مفید است یا نه؟اگر ما به لوازم آن آگاهی داشته باشیم ، قطعاً دعای ما به شکل دیگری اظهار می گردد . به عبارت دیگر ، اگر خداوند بفرماید که استجابت دعا چنین لوازمی را در بردارد ؛ آیا هم حاضری با تحقق آن لوازم دعایت مستجاب گردد؟ قطعا پاسخ منفی خواهیم داد .

برخی در خواست های ما از خداوند ، مانند خواست بچه ای است که چیزی از والدین خود می خواهد ولی به ضرر آن آگاه نیست چون اگر از زیان های آن مطلع بود آن خواهش را مطرح نمی کرد.

گاهی اوقات به جای استجابت دعا در این دنیا، خداوند مقاماتی را در آخرت به انسان عطا می فرماید.این مطلب مربوط به نکته سومی است که از آیه شریفه استنباط می گردد؛ یعنی کسی که به آخرت ایمان دارد ، اگر توجه کند که درخواست او درباره امر دنیوی در مقابل پاداش اخروی قابل مقایسه نیست ، قطعاً سعادت و کمال خویش را طلب خواهد کرد ؛اما در اثر غفلت،به مسائل دنیوی توجه پیدا کرده است. اگر واقعیت برای اوآشکار می شد که در آخرت به چنین چیزهایی نیازمند تر است ، آنها برای آخرت درخواست می کرد .

چون خداوند متعال می داند که مومن به دلیل ایمانش علاقه بیشتری به امور اخروی دارد ، گاهی دعای او درباره امور مادی را برای آخرتش ذخیره می کند . او هم وقتی ببیند که در آن جهان به چه مقاماتی نائل می گردد شاکر خداوند خواهد بود و از این معامله با خداوند خرسند خواهد شد. دردعای افتتاح به این مطلب اشاره شده است.

و لعل الذی ابطا عنی هو خیر لی لعلمک بعاقبت الامور

شاید تاخیر تو در استجابت دعاهای من به مصلحت بوده و برای من بهتر باشد ؛ چون تواز عاقبت کارها و مصالح و مفاسد زندگی خبر داری .

علاوه بر موارد مذکور ، در روایات علل دیگری نیز برای مستجاب نشدن دعا ذکر شده است . مثلاً در برخی روایات آمده است : مردمی که « امر به معروف » و « نهی از منکر » را ترک کنند ، خداوند آنها را به دو بلا گرفتار می سازد : نخست ، دعای آنان مستجاب نمی گردد . دوم بدترین و فاسد ترین افراد را بر آنان مسلط می گرداند .

شخصی نزد امیرالمومنین (علیه السلام) از عدم اجابت دعاهایش شکوه کرد . حضرت علت آن را چنین بیان فرمودند :

دلهای شما در هشت چیز خیانت کرده اند ( لذا دعایتان مستجاب نمی شود )

1- خدا را شناختید ولی حق او را چنان که باید ادا نکردید .

2- به رسول او ایمان آوردید ، سپس با سنتش مخالفت کردید .

3- کتاب خدا را خواندید ولی بدان عمل نکردید .

4- می گوئید از کیفر و عقاب خدا می ترسید، اما همواره اعمالی مرتکب می شوید که شما را به آن (کیفر و عقاب ) نزدیک می کند.

5- می گوئید به پاداش الهی مشتاقید ، لکن همواره کاری می کنید که شما را از آن (پاداش الهی ) دور می سازد .

6- از نعمتهای خدا بهره می برید و شکر او را به جا نمی آورید.

7- به شما گفته شده که دشمن شیطان باشید ، ولی شما با او دوستی می کنید .

8- عیوب مردم را نصب العین خود کرده اید و از عیوب خود غافلید .

9- با این همه چگونه انتظار دارید دعایتان مستجاب شود در حالی که خود درهای آن را بسته اید . سپس فرمودند : تقوا پیشه کنید ، اعمال خود را اصلاح کنید ، نیات خود را صادق گردانید ، امر به معروف و نهی از منکر کنید تا دعای شما مستجاب شود.³

برگرفته از کتاب بر درگاه دوست

اقتباس و تخلیص خداداد محبی

راه راستان- شماره 2

آیت الله مصباح یزدی

پی نوشتها:

1- مومن / 60

2- رعد / 31

3- بحارالانوار ، ج 93، ص 376

منبع

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

در آمدى بر شكل گيرى شخصيت جوان

سيد ضياء مرتضوى

- فهرست -

پيشگفتار
خويشتن گمشده
جدال درونى
دفتر دل
كتاب نفس
دفتر دل
در يك جمع بندى
بازگشت به سخن على (عليه السلام )
در يك نگاه
شاكله
اراده حكيمانه
شاكله
نقطه عطف در تكوين شاكله
توان
انگيزه بحث
بازگشت به يك اصل
فرا راه
ناهنجاريهاى بازدارنده
يكم : بى حزمى و عدم دريافت رهنمودها
دوم : فقدان جزم و عزم
سوم : ضعف بردبارى و ثبات
چهارم : سستى و تنبلى
پنجم : خودپسندى
ششم : ترس
هفتم : تلقين هاى منفى
هشتم : ضعف عمل
نهم : غلبه و حاكميت خوشى هاى مادى
دهم : عجز

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

مصونيت قرآن از تحريف

محمد شهرابى فراهانى

- فهرست -

تقريظ استاد محمدهادى معرفت - پيشگفتار
يادآورى
سرآغاز
تحريف در لغت و اصطلاح
واژه تحريف
تحريف در اصطلاح
واژه تحريف در قرآن
دلايل بطلان شبهه تحريف
پاسخ به يك ايراد
نتيجه
بزرگان شيعه و عدم تحريف قرآن
گواهى بزرگان اهل سنت
پاسخ ابن طاووس
ياوه گويى مستشرقان بيگانه
تقليد كوركورانه
يك بررسى كوتاه
نقل حديث , دليل پذيرش آن نيست
نسبت ناروا و بى اساس
در كتاب كافى مطلب ترديدآورى نيست
موضع ما در برابر اخباريهاى متاخر
(اخباريهايى كه خود را پيرو محدثان مى دانند)
ساده انديشى دردآور!
فريادها در برابر فصل الخطاب
تغيير عقيده يا بازى با الفاظ!
تحريف در عهدين
تحريف در نحوه گويش
نگاهى گذرا به تاريخ عهدين
عهد قديم
تورات منسوب به موسى
يورش وحشيانه بخت نصر
سلسله اسناد تورات ناپيوسته است
سرگذشت اناجيل چهارگانه
انجيل نازل شده بر حضرت عيسى (ع) چه شد؟
كتاب نسب نامه عيسى مسيح
همگونى رويدادها در گذشته و حال
تحريف نزد ظاهربينان اهل سنت (حشويه )
يك بررسى كوتاه
تحريف نزد اخباريهاى متاخر
آيا عثمان با دست خودش مصحفها را مى نوشت ؟!
بررسى روايات تحريف
پندارهاى نويسنده فصل الخطاب
مهمترين دليل قائلان به تحريف
كتابهاى مورد اعتماد نورى فاقد اعتبارند
انتساب رساله به اشعرى
انتساب رساله به نعمانى
انتساب رساله به سيدمرتضى
هزارويك حديث !
ارزيابى دويست حديث
دسته اول :
جانشينان پيامبر (ص) در قرآن
كتابشناسى عدم تحريف
كتابنامه

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

بامداد اسلام

عبد الحسين زرين‏كوب

- فهرست -

- يادداشت
- اعراب و كعبه
- پيغمبر (ص) در مكه
- پيغمبر (ص) در مدينه
- محمد (ص) فاتح مكه
- پيام محمد (ص)
- بيمارى و مرگ
- يادگار محمد (ص)
- ياران محمد (ص)
- دو پير
- شام و اسكندريه
- اسلام در ايران
- دوره آشوب
- در باره على (ع)
- آغاز حكومت عربى
- كارنامه يزيد
- خاندان پيغمبر
- مروانيان
- انحطاط و سقوط دولت عربى
- گزيده فهرست مآخذ

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

شناخت قرآن

استاد علامه طباطبايي (ره)

- فهرست -

مقدمه

بخش اول : قرآن مجيد چه ارزشي در ميان مسلمانان دارد؟

الف - قرآن مجيد متضمن كليات برنامه زندگى بشراست
ب - قرآن مجيد سند نبوت است

بخش دوم : چگونگى تعليم قرآن مجيد

الف - قرآن مجيد كتابى است جهانى .

ب - قرآن مجيد كتابى است كامل .

ج - قرآن مجيد كتابى است هميشگى .

د - قرآن مجيد در دلالت خودمستقل است .

ه‍- قرآن مجيد ظاهر و باطن دارد.

و- چرا قرآن مجيد از دو راه ظاهر و باطن سخن گفته ؟

ز- قرآن مجيد محكم و متشابه دارد

ح- معنى محكم و متشابه پيش مفسرين و علما

ط- روش ائمه اهل بيت عليهم السلام در محكم و متشابه قرآن

ى- قرآن مجيد داراى تاءويل وتنزيل مى باشد

يا- معنى تاويل پيش مفسرين و علماء

يب- معنى حقيقتى تاءويل در عرف قرآن چيست ؟

يج- قرآن مجيد ناسخ و منسوخ دارد.

يد- جرى و انطباق در قرآن مجيد

يه- تفسير الفاظ قرآن مجيد و پيدايش و سير آن

يو- علم تفسير و طبقات مفسرين

يز- روش مفسرين شيعه و طبقات شان :

يح- قرآن خود چگونه تفسير مى پذيرد؟

يط- نتيجه بحث

ك- نمونه اى از تفسير قرآن با قرآن

كا- معنى حجيت بيان پيغمبر (ص ) و ائمه (ع )

بخش سوم : وحى قرآن مجيد

الف- اعتقاد عمومى مسلمانان در وحى قرآن :

ب- نظر نويسندگان امروز درباره وحى و نبوت :

ج- قرآن مجيد درباره وحى و نبوت چه مى گويد؟

قرآن خود در معنى وحى و نبوت چه مى گويد؟

بخش چهارم : رابطه قرآن مجيد با علوم

الف - تجليل قرآن مجيد از علم و ترغيب درتحصيل آن .

ب - علومى كه قرآن مجيد بتعلم آنها دعوت مى كند.

ج - علوم خاصه بقرآن مجيد.

د - علومى كه قرآن مجيد در پيدايش آنهاعامل بوده .

بخش پنجم : ترتيب نزول قرآن و انتشارش در ميان مردم

الف - آيات قرآن مجيد بچه ترتيب نازل شد؟

ب - در تقعيب بحث گذشته .

اسباب نزول

د- روشى كه بايد در اسبابنزول معمول داشت

ه- ترتيب نزول سور

و- نظرى در روايت و روايات ديگر

ز- جمع قرآن مجيد در يك مصحف ( قرآن پيش از رحلت )

ح- جمع قرآن مجيد در يك مصحف ( قرآن پس از رحلت

ط- اهتمام مسلمين در امر قرآن مجيد

ى- قرآن مجيد از هر گونه تحريفى محفوظ است

يا- قرائت قرآن و حفظ و روايت آن

يب- طبقات قراء

يد - عدد آيات قرآنى

يه - نامهاى سور قرآنى

يو - خط و اعراب قرآن مجيد

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

چكيده تاريخ پيامبر اسلام

دكتر محمد ابراهيم آيتى

- فهرست -

فهرست مطالب
سخنى كوتاه
اجداد رسول خدا
بعثت رسول خدا صلى الله عليه و آله
مقدمات هجرت و آشنايى با اهل يثرب
سال اول هجرت
سال دوم هجرت (سنة الامر)
ديگر حوادث سال دوم هجرت
سال سوم هجرت
ديگر حوادث سالسوم هجرت
سال چهارم هجرت
سال پنجم هجرت (سنة الاءحزاب )
سال ششم هجرت
سال هفتم هجرت (سنة الاستغلاب )
سال هشتم هجرت (سنة الفتح )
سريه هاى بعد از فتح
ديگر وقايع سال هشتم
سال نهم هجرت
ديگر حوادث سال نهم هجرت
وفدهاى عرب

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

دانش نامه احاديث پزشكى

محمد محمدى رى شهرى
مترجم : دكتر حسين صابرى

- فهرست -

فهرست تفصيلي
پيش گفتار
اهميت پزشكى
طبابت ، كار خداوند است
دانش نامه احاديث طبى
بخش يكم : پزشكى
فصل يكم : پزشكى از ديدگاه اسلام
فصل دوم : آداب طبابت و وظايف طبيب
فصل سوم : توصيه هاى پزشكى
بخش دوم : بيمارى
در آمد
حكمت بيمارى
فصل يكم : تعريف بيمارى
فصل دوم : شمارى از حكمت هاى نهفته در بيمارى
فصل سوم : منافع بيمارى
فصل چهارم : وظايف بيماران
فصل پنجم : پرستارى
فصل ششم : عيادت بيماران
بخش سوم : مباحث مربوط به اندام ها و دستگاه هاى بدن
فصل يكم : قلب و عروق
فصل دوم : مغز و اعصاب
فصل سوم : چشم
فصل چهارم : گوش
فصل پنجم : دستگاه تنفس
فصل ششم : دهان و دندان
فصل هفتم : دستگاه گوارش
فصل هشتم : خون و سپرز
فصل نهم : پوست
فصل دهم : مو
فصل يازدهم : ناخن
فصل دوازدهم : استخوان ها
فصل سيزدهم : دستگاه تناسل و دفع ادرار
فصل چهاردهم : جنين
بخش چهارم : تاءثير خوردن و آشاميدن در سلامت و بيمارى
فصل يكم : كم خورى
فصل دوم : پرهيز
فصل سوم : گرسنگى كشيدن
فصل چهارم : پرخورى
فصل پنجم : آداب غذا خوردن
فصل ششم : آداب خوردن گوشت
فصل هفتم : آداب خوردن ميوه
فصل هشتم : آداب آشاميدن
فصل نهم : نوبت هاى غذا
بخش پنجم : درمان با غذاهاو گياهان دارويى
فصل يكم : ترنج
فصل دوم : آلو
فصل سوم : برنج
فصل چهارم : بادروج (جك )
فصل پنجم : بادمجان
فصل ششم باقلا
فصل هفتم : پياز
فصل هشتم : خربزه
فصل نهم : تخم مرغ
فصل دهم : سيب
فصل يازدهم : تلبينه
فصل دوازدهم : خرما
فصل سيزدهم : انجير
فصل چهاردهم : سير
فصل پانزدهم : پنير
فصل شانزدهم : جرجير
فصل هفدهم : زردك
فصل هجدهم : گردو
فصل نوزدهم : هزار سپند
فصل بيستم : شنبليله
فصل بيست و يكم : شيرينى
فصل بيست و دوم : نخود
فصل بيست و سوم : نان
فصل بيست و چهارم : كاهو
فصل بيست و پنجم : سركه
فصل بيست و ششم : انار
فصل بيست و هفتم : مويز
فصل بيست و هشتم : زيتون
فصل بيست و نهم : آويشن
فصل سى ام : مشكك
فصل سى و يكم : به
فصل سى و دوم : شكر
فصل سى و سوم : شلغم
فصل سى و چهارم : چغندر
فصل سى و پنجم : روغن حيوانى
فصل سى و ششم : سيا (سنا)
فصل سى و هفتم : سويق
فصل سى و هشتم : پيه
فصل سى و نهم : عدس
فصل چهلم : عسل
فصل چهل و يكم : انگور
فصل چهل و دوم : عناب
فصل چهل و سوم : سنجد
فصل چهل و چهارم : ترب
فصل چهل و پنجم : خرفه
فصل چهل و ششم : خيار
فصل چهل و هفتم : كدو
فصل چهل و هشتم : كباب
فصل چهل و نهم : تره
فصل پنجاهم - كرفس
فصل پنجاه و يكم : قارچ
فصل پنجاه و دوم : گلابى
فصل پنجاه و سوم : كندر
فصل پنجاه و چهارم : شير
فصل پنجاه و پنجم : گوشت
فصل پنجاه و ششم : لوبيا
فصل پنجاه و هفتم : ماش
فصل پنجاه و هشتم : نمك
فصل پنجاه و نهم : هليم
فصل شصتم : كاسنى

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

زندگانى فاطمه زهرا(س)

سيد جعفر شهيدى

- فهرست -

گزارشى در باب موضوع كتاب
صحراى عربستان
خديجه : نسب او
نام و لقب‏هاى دختر پيغمبر
خواستگاران فاطمه (ع)
زندگانى زهرا (ع) در خانه شوهر
ولادت‏امام‏حسن(ع)
ولادت امام حسين(ع)
آيا بين زن و شوهر كدورتى روى داده
عبادت دختر پيغمبر
فدك‏ در اختيار پيغمبر
فتح‏ مكه
حجة‏الوداع
مرگ پيغمبر
هجوم بخانه پيغمبر
تصرف‏فدك‏ازجانب‏حكومت
مركز دادخواهان
پاسخ ابوبكر به دختر پيغمبر
دختر پيغمبر در بستر بيمارى
زنان انصار در خانه پيغمبر
درآستانه‏ملكوت
بخاك‏سپردن‏زهرا
قبر دختر پيغمبر

براى عبرت تاريخ

عربهاى ‏قحطانى‏ و عدنانى

گزيده هائى از شعرهاى شاعران شيعى عربى زبان

شعر عربى ‏در استخدام ‏ستايش ‏و نكوهش

دختر پيغمبر در شعر فارسى

ستايشگران بنى‏هاشم و حدود آزادى آنان در دوره خلفا

فرزندان فاطمه (ع)

زينب (ع)

وا پسين منزل كاروان

ام كلثوم:

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

نشان از بی نشان ها

نشان از بى نشانها
(شرح حال و كرامات و مقالات و طريقه سير و سلوك عرفانى
عارف ربانى مرحوم شيخ حسنعلى اصفهانى )

على مقدادى اصفهانى

- فهرست -

سرآغاز
مقدمه
شرح حال عارف سالك ، عارف ربانى ، مرحوم حاج شيخ حسنعلى اصفهانى قدس سره
تحصيلات مرحوم حاج شيخ حسنعلى اصفهانى و برخى از استادان او
احاطه مرحوم حاج شيخ حسنعلى اصفهانى رحمة الله عليه به علوم :
مسافرتهاى ايشان به اطراف :
سالهاى مجاورت در مشهد تا پايان عمر شريف
سالهاى آخر عمر پربركت پدر گرانقدرم رحمة الله عليه :
شرح حال مرحوم حاج محمد صادق تخت فولادى قدس سره
كرامات حضرت شيخ قدس سره
برخى از مكتوبات حضرت شيخ قدس سره :
ترجمه نامه فوق را در اينجا مى آوريم :
((قسمتى از نامه ديگر))
قسمتى از نامه ديگر
قسمتى از نامه ديگر:
توحيد:
طريقه خداشناسى
ولايت و محبت اهل بيت عليهم السلام
خودشناسى معرفت نفس
عقل
علم
كيفيت قلب :
عشق و محبت
عرفان و تصوف
من مقامات العارفين
شرح فقراتى از دعاى سيفى معروف به حرزيمانى
سلوك راه حق
تلاوت قرآن وشرايط و آثار آن و نكاتى چند در تفسير برخى آيات كريمه :
دعا و شرائط استجابت آن و برخى ادعيه ماءثوره
وساوس شيطان و كيد او
اخلاق
صبر و شكيبايى :
روزى و رزق
مشورت و استخاره
استغفار و طلب آمرزش
حقوق مسلمانان بر يكديگر
رياكارى و سالوس
عجب و خودبينى
غفلت از ياد حق
ذكر و مراتب آن
تسليم در برابر حق تعالى
مراقبت :
بيدارى شب ها و تضرع و زارى
سكوت و خاموشى
استغناء طبع و ياءس از ماسوى
اخلاص در نيت و عمل
متفرقات صداقت و راستى
ادب
نشانه دوستان يكدل
اميدوارى و حسن ظن خدا
سخاوت
تقوى
مشيت خداوند
جذبه
قناعت :
توكل به خداوند
تواضع و فروتنى
عزلت وانس با خدا
مجلس
مجلس نخست :
مجلس دوم
مجلس سوم :
مجلس چهارم :
مجلس پنجم :
مجلس ششم :
مجلس هفتم :
مجلس هشتم
مجلس نهم :
مجلس دهم
مجلس يازدهم :
مجلس دوازدهم
مجلس سيزدهم
تعليقات مرحوم حاج شيخ حسنعلى اصفهانى رحمة الله عليه بر كتاب تذكرة المتقين

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتاب پرده پندار

پرده پندار
(تحليلى از غفلت در پرتو خطبه ۱۷۴ نهج البلاغه )

احد فرامرز قراملكى

- فهرست -

فهرست مطالب
سخن ناشر
پيش گفتار
گفتار اول : سيرى در خطبه ۱۷۴ نهج البلاغه
گفتار دوم : اندر چيستى غفلت
گفتار سوم : گونه ها و مراتب غفلت
گفتار چهارم : غفلت از خويشتن
گفتار پنجم : خدا فراموشى زيان آورترين غفلت
گفتار ششم : آثار غفلت در زندگى فردى و اجتماعى
گفتار هفتم : عوامل معرفتى غفلت
گفتار هشتم : عوامل روانى غفلت
گفتار نهم : غفلت زدايى آرمان انبياء
گفتار دهم : تاءملات وجودى (روانشناسى اگزيستانسياليستى و مساله غفلت )
گفتار يازدهم : شيوه ها و فرايند غفلت زدايى
گفتار دوازدهم : گفتگوهاى صميمى

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتابخانه فاطمی

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتابخانه مهدوی

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتابخانه حسینی

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

حكم نماز و روزه در قطبين///جعفر سبحاني

صاحب عروة الوثقي1 درباره مكلفي كه در قطب زندگي مي‏كند، مي‏نويسد:

إذا فرض كون المكلّف في المكان الذي نهاره ستّة أشهر و ليله ستّة أشهر أو نهاره ثلاثة و ليله ستّة أو نحو ذلك فلا يبعد كون المدار في صومه و صلاته علي البلدان المتعارفة المتوسطة مخيرا بين افراد المتوسط و أما احتمال سقوط تكليفهما عنه فبعيد كاحتمال سقوط الصوم و كون الواجب صلاة يوم واحد و ليلة واحدة و يحتمل كون المدار بلده الذي كان متوطّنا فيه سابقا إن كان له بلد سابق؛
مسأله دهم:
چنانچه مكلفي در مكاني زندگي كند كه 6 ماه از سال، روز و 6 ماه ديگر آن شب باشد، و يا سه ماه از سال روز و 9 ماه ديگر آن شب باشد و ··· بعيد نيست كه ملاك در نماز و روزه اين فرد، سرزمينهاي متعارف و واقع شده ميان دو قطب باشد و اين فرد مخير باشد كه براي نماز و روزه هايش يكي از سرزمينهاي مياني را مبنا قرار دهد. اما احتمال سقوط نماز و روزه نسبت به اين فرد بعيد است، همچنان كه احتمال سقوط روزه و وجوبِ نمازِ تنها يك روز و يك شب، بعيد به نظر مي‏رسد. اين احتمال هم وجود دارد كه ملاك [در نمازها و روزه‏هاي اين فرد] سرزميني باشد كه قبلاً در آن زندگي مي‏كرده است ؛ البته اين احتمال در صورتي است كه فرد مزبور وطن سابقي داشته باشد.

صاحب عروة الوثقي در مورد نماز و روزه چنين شخصي چهار احتمال را ذكر مي‏كند:

1. ملاك در نمازها و روزه‏هاي مكلف مزبور، سرزمين‏هاي معمولي باشد و خود مخيّر است كه براي نمازها و روزه‏هايش يكي از بلاد معمولي را [كه ميان قطبين قرار دارند] مبنا قرار دهد.
2. سقوط تكليف نماز و روزه از اين فرد است.
3. روزه از اين فرد ساقط است و در مورد نماز هم [در تمام ماه‏هايي كه روز است] تنها نماز يك روز و ]در تمامي ماه هايي كه شب است تنها نماز] يك شب واجب است.
4. ملاك در نمازها و روزه‏هاي مكلف مزبور، وطن سابق او مي‏باشد؛ البته در صورتي كه وطن سابقي داشته باشد.
روشن است كه سه احتمال اخير باطل هستند. اما اين كه فرد در چنين موقعيتي به كلي فاقد تكليف باشد، احتمالي است كه هرگز نمي‏توان به آن ملتزم شد. احتمال سوم هم كه تنها نماز يك روز و يك شب واجب باشد، احتمالي است همچون احتمال قبلي، به علاوه هنگامي كه شب طولاني باشد، زوال خورشيد محقق نمي‏شود [تا وقت مشخصي براي اقامه نماز ظهر ايجاد شود].
اما احتمال چهارم، ممكن است دليل آن، استصحاب باشد. اما اين احتمال با [فرضِ] عبور عابر از مناطقي كه روزها و شب‏هايشان نسبت به وطن او متفاوت هستند، قبل از رسيدن به مناطق قطبي، نقض مي‏شود.
از ميان چهار احتمال گذشته تنها احتمال اوّل، كه صاحب عروه آن‏را بعيد ندانسته، صلاحيت بحث و بررسي دارد. تحقيق اين وجه متوقف بر ذكر نكاتي چند است:

نكته اوّل:
هر مكاني داراي طول و عرض جغرافيايي است. طول جغرافيايي عبارت است از: قوس عمود بر خط نصف‏النهار گرينويچ [از يك طرف] و بر خط نصف‏النهار محل مورد نظر [از طرف ديگر]. بنابر اين مقدار مسافت ميان دو نقطه مزبور، طول جغرافيايي مكان مورد نظر را تشكيل مي‏دهد.
اما عرض جغرافيايي عبارت است از مقدار قوس عمود از خط استوا تا آن مكان. بنا بر اين مقدار مسافت دو نقطه مزبور، عرض جغرافيايي آن جا را تشكيل مي‏دهد.
از آن جا كه خط استوا دايره‏اي است كه كره زمين را به دو نيم تقسيم مي‏كند و در پي آن عرض جغرافيايي هم به عرض جغرافيايي شمالي و جنوبي تقسيم مي‏شود، بنابر اين مقدار قوسي كه از خط استوا شروع شده و به قطب شمال ختم مي‏شود نود درجه مي‏باشد، همچنان كه قوسي كه از خط استوا تا قطب جنوب امتداد دارد، نود درجه مي‏باشد.

نكته دوم:
مناطقي كه بين خط استوا و يكي از دو قطب شمال و جنوب قرار دارند، بر حسب دوري آنها از خط استوا، داراي درجات متفاوتي هستند. مناطقي كه بين خط استوا و درجه 67 واقع شده‏اند، مناطق معتدل محسوب مي‏شوند و در طي 24 ساعت، از شب و روز برخوردارند، اگر چه با يك‏ديگر از نظر بلندي و كوتاهي شب و روز، اختلاف دارند. مناطقي كه بالاي 67 درجه هستند مناطق قطبي به شمار مي‏آيند و طول روز و شب در آنها برحسب دوري از مناطق معتدل، مختلف است و وجه اشتراك اين مناطق اين است كه يا از روزهاي طولاني برخوردارند و يا از شب‏هاي طولاني، به طوري كه هرچه به خط نود درجه نزديك‏تر مي‏شويم، طول شب يا روز برخي از اين مناطق تا به شش ماه هم مي‏رسد. بنابر اين آنچه مشهور شده كه طول روز يا شب در تمامي مناطق قطبي شش ماه است، همه جا صحت ندارد و اين سخن تنها در مورد نقاطي كه در مرز خط نود درجه قرار دارند، صحيح است. اما مناطقي كه ميان خط نود درجه و خط 67 درجه قرار دارند بر حسب دوري و نزديكي از اين دو خط، از طولِ شب و روز متفاوتي برخوردارند اگر چه همگي اين ويژگي را دارند كه داراي روز يا شب طولاني هستند.

نكته سوم:
گذشت كه برخي مناطق نزديك خط 67 درجه، در طيّ 24 ساعت، از روز و شب برخوردارند و ممكن است [طول شب و روز در اين مناطق به اين صورت باشد كه] بيست و دو ساعت آن شب و دو ساعت ديگر، روز باشد يا برعكس. مردم اين مناطق اگر چه از روز يا شب طولاني برخوردارند، با اين حال بايستي فرايض خود را [از قبيل نماز و روزه] بر طبق روز و شب، و مشرق و مغربي كه دارند، به جا آورند. به اين صورت كه بيست و دو ساعت روزه بگيرند و نمازهاي يوميه را در طي دو ساعت انجام دهند، و راه ديگري وجود ندارد و امكان ندارد [در اين مناطق] بتوانيم حكم روز را در شب و يا حكم شب را در روز اجرا كنيم.

اما بحث در مورد مناطقي است كه بالاتر از خط 67 درجه قرار دارند، يعني مناطقي كه با گذشت 24 ساعت، شب يا روز ندارند. آنچه در كلام صاحب عروه مطرح شده، همين مورد است.

نكته چهارم:
متبادر از كلمات فقها در اين زمينه اين است كه در مناطق قطبي شب و روز از هم متمايز نيستند و زمان يا فقط روز است و يا شب. به همين دليل اقوال فقها متفاوت شده در مورد كيفيت اقامه فرايض در اين مناطق و اين‏كه چگونه مي‏شود در حالي كه خورشيد در ميان آسمان است، نماز مغرب و عشا و يا در حالي كه هوا شديداً تاريك است، نماز ظهر و عصر را به جا آوريم.
از اين رو احتمالات پيشين را مطرح كرده‏اند و ملاحظه شد تنها احتمالي كه صاحب عروه بعيد ندانسته بود [قابل طرح و بررسي] باقي ماند و آن احتمال اين بود كه: نماز و روزه افرادي كه در اين مناطق به سر مي‏برند بايستي بر طبق بلاد معمولي ميان دو قطب شمال و جنوب باشد و افراد اين مناطق مخيرند كه هر يك از اين بلاد مياني را مبناي انجام فرايض خود قرار دهند.
به عنوان مثال فردي كه در قطبين زندگي مي‏كند مي‏تواند معيار را، مقدار روز و شب مناطق معتدل و مناطقي كه در آن فصل شب و روز در آنها كوتاه نيست، قرار دهد؛ اگر چه در برخي فصول روز تا شانزده ساعت و شب تا هشت ساعت هم برسد. بنابراين چنين فردي بايستي به مقدار روز مناطق معتدل روزه بگيرد و نماز ظهر و عصر را اقامه كند و بر مبناي شب مناطق معتدل روزه را افطار كند و نماز مغرب و عشا را نيز طبق همين معيار به جا آورد. بنا بر اين بايستي [در مناطق قطبي] مقدار شب و روزِ فصول مختلف سال در مناطق معتدل دور از آن مناطق، مراعات گردد.
آنچه بيان شده، متبادر از كلمات فقها بود. اما دو نكته به نظر مي‏رسد كه متذكر مي‏شويم:
اولاً، چه دليلي وجود دارد كه اهالي مناطق قطبي بايستي بلاد معمولي مياني را مبنا قرار دهند و اين مناطق را بر بلاد نزديك قطبين ـ كه در طي 24 ساعت از شب و روز اگر چه يكي كوتاه‏تر و ديگري بلندتر، برخوردارند ـ ترجيح دهند؟

ثانياً، دستيابي به مقدار روز مناطقي كه در فصل خاصي معتدل هستند، دشوار است و با توجه به اين كه اسلام دين آساني است چنين چيزي نمي‏تواند در طي قرون متمادي، به ويژه قبل از پيشرفت وسايل ارتباطي سيمي و بي سيمي، براي عموم مردم معيار باشد.
اينك با توجه به مطالب گذشته به بيان نظر خود در اين زمينه مي‏پردازيم:

ديدگاه انتخابي درباره نماز در مناطق قطبي
مناطق قطبي در همه فصول از يك نحوه روز و شب برخوردارند؛ اگر چه كيفيت روز و شب در اين مناطق با روز و شب در مناطق معتدل متفاوت است و با همين تفاوت است كه مشكل نماز و روزه در اين مناطق به شكلي كه در ذيل بيان مي‏شود، حل مي‏گردد:
اگر روز از شب طولاني‏تر باشد و از مرز يك ماه يا دو ماه تا شش ماه تجاوز كند، در اين صورت راهنماي ما در تشخيص روز از شب، خورشيد است. توضيح اين كه در اين مناطق، حركت خورشيد بر حسب آنچه حواس ما درك مي‏كند، حركتي دوراني همچون حركت سنگ آسياب است به اين صورت كه در طي 24 ساعت يك بار با اوج و حضيضي كه دارد حول افق مي‏چرخد. بنا بر اين خورشيد حركتش را از شرق به سمت غرب و در ضمن يك خط منحني شكل آغاز مي‏كند و هرچه بالاتر رود و به سمت غرب حركت كند، سايه شاخص بيشتر مي‏شود تا آن كه ازدياد سايه شاخص متوقف شود. سپس جريان بر عكس مي‏شود و اين جريان در سمت شرق روي خواهد داد و در اين موقع خورشيد در آن نقطه به خط استوا مي‏رسد و به اين وسيله اوقات ظهر و عصر را مي‏توان تشخيص داد.
پس از آن، خورشيد در اين خط منحني شروع به حركت مي‏كند تا اين كه به پايين‏ترين درجه برسد، اگر چه غروب نمي‏كند. آن گاه حركتش را از غرب به شرق آغاز مي‏كند و در اين موقع است كه شب فرا مي‏رسد و شب ادامه دارد تا وقتي كه حركت خورشيد به نقطه‏اي منتهي شود كه از همان جا شروع به حركت كرده بود، و كمي قبل از رسيدن خورشيد به نقطه شرق، اوّل فجر محسوب مي‏شود.

بنا براين حركت خورشيد راهنماي ماست براي دستيابي به اوّل و وسط روز و ابتداي شب و آغاز فجر. اين بيان، استحسان نيست بلكه هوا هم آن را تأييد مي‏كند. توضيح اين كه وقتي خورشيد از طرف غرب شروع به حركت مي‏كند تا به سمت غرب برسد هوا مانند مناطق معتدل بسيار روشن است و وقتي به طرف غرب پايين مي‏آيد و از آن جا به سمت شرق حركت مي‏كند هوا به تيرگي و تاريكي خفيفي ميل مي‏كند. لذا ساكنان اين مناطق، با حركت نخستين خورشيد، رفتار روز، و با حركت بعدي خورشيد، رفتار شبانه مي‏كنند به اين معنا كه به هنگام حركت نخستين خورشيد، اقدام به كارهاي روزانه مي‏كنند و به هنگام حركت بعدي خورشيد به خواب شبانگاهي مي‏روند.
بنابر اين روشنايي و تاريكي در طي 24 ساعت بر يك منوال نيست بلكه از روشني به تيرگي و يا از روشني شديد به روشني ضعيف‏تر تغيير حالت مي‏دهد. اين نيست مگر به سبب اين كه حركت نخستين خورشيد ملازم با وجود روز در مناطق معتدل است همچنان كه حركت بعدي خورشيد ملازم با وجود شب در آن مناطق مي‏باشد. اما ميل مركز چرخش زمين به دور خود به ميزان 5/23 موجب مي‏شود كه خورشيد در برخي فصول به مدت زيادي در اين مناطق خيمه زند به طوري كه اگرچه خورشيد اوج و حضيضي داشته باشد اما در اين مدت غروبي از آن ديده نشود.

تمامي آنچه بيان شد در صورتي است كه در اين مناطق روز طولاني باشد، اما اگر قضيه برعكس باشد يعني در اين مناطق شب تا شش ماه طول بكشد، حكم اين صورت هم از آنچه در صورت نخست بيان كرديم، روشن مي‏شود؛ زيرا خورشيد اگر چه در اين مناطق براي مدتي طولاني غروب مي‏كند اما تاريكي در اين مناطق به يك شكل نيست بلكه شدت و ضعف دارد. شدت تاريكي نشانه حكومت شب در مناطق معتدل است؛ همچنان كه تاريكي ضعيف نشانه حكومت روز در آن مناطق مي‏باشد. از اين طريق مي‏توان روز را از شب تشخيص داد به اين صورت كه زمان 24 ساعت تقسيم مي‏شود به تاريكي محض و تاريكي آميخته با كمي نور كه تاريكي محض، شب و اوّل وقت نماز مغرب و عشا، و تاريكي آميخته با كمي نور ابتداي روز است. اين حالت چند ساعت ادامه دارد تا اين كه مجدداً تاريكي شديد فرا رسد و اين چند ساعت، روز اين مناطق شمرده مي‏شود و بايستي در اين ساعات روزه گرفت؛ همچنان كه حد وسط اين چند ساعت، ظهر اين مناطق محسوب مي‏شود و بايستي نماز ظهر و عصر را به جا آورد.

نتيجه
با توجه به مطالبي كه بيان شد، مناطق قطبي يا نزديك به قطب به سه دسته تقسيم مي‏شوند:

1. برخي از اين مناطق به گونه‏اي هستند كه در آنها شب و روز به طور جداگانه وجود دارند و هر چند شب و روز در اين مناطق متساوي نيستند اما طلوع و غروبي براي خورشيد وجود دارد كه فرايض روزانه با طلوع خورشيد و فرايض شبانه با غروب خورشيد انجام مي‏گيرد اگر چه مقدار اين شب يا روز كوتاه باشد.

2. برخي ديگر از اين مناطق به گونه‏اي هستند كه داراي روز طولاني مي‏باشند و چنانچه اين مناطق داراي روزي طولاني باشند، خواه به شش ماه برسد يا نرسد، از آن جا كه خورشيد قابل ديدن و حركتش دوراني و مانند سنگ آسياب است، بنابراين وقتي حركت خورشيد از شرق به سمت غرب است، روز و وقتي خورشيد به دايره نصف‏النهار برسد، ظهر محسوب مي‏شود، و زماني كه حركت خورشيد به سمت شرق پايان يابد و حركتش را به سمت غرب آغاز كند، شب فرا مي‏رسد و هنگامي كه حركت خورشيد به طرف غرب پايان يابد و خورشيد حركتش را به سمت شرق آغاز كند، ابتداي روز اين مناطق است. بدين گونه يك دوره شبانه روزي در طي 24 ساعت تكميل مي‏شود.

3. برخي مناطق هم هستند كه داراي شب‏هاي طولاني هستند. چنانچه شب در اين مناطق طولاني باشد، خورشيد اگر چه قابل رؤيت نيست اما تاريكي در آنها به يك شكل نيست؛ بلكه تاريكي ميان تاريكي شديد و تاريكي مايل به سياهي در نوسان است. بنابراين وقتي تاريكي در اين مناطق شديد است، شب محسوب مي‏شود و آغاز آن، آغاز نماز مغرب و عشا است و وقتي تاريكي مايل به سياهي شروع شود و پرتوهايي از نور آشكار گردد، صبح آغاز مي‏شود. بنا بر اين هر گاه تاريكي خفيف شود، روز اين مناطق محسوب مي‏شود تا اين كه حالت قبل، تكرار شود.

پاورقي:
1. العروة الوثقي (چاپ قديم)، سيد محمد كاظم طباطبايي يزدي، ج 2، ص 227، مسأله 10.

منبع: فصلنامه فقه اهل بيت ، شماره 30

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

ارتباط با ارواح

ارتباط با ارواح//آية الله العظمي ناصر مكارم شيرازي

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتابخانه سایت تبیان

+ نوشته شده در ساعت توسط م.ب |

کتب الکترونیکی 6

زبده القصص تاءليف : على ميرخلف زاده

داستانهاى آموزنده از حضرت يوسف عليه السلام مؤ لف : قاسم مير خلف زاده

حكايتهاى تلخ و شيرين 3 - 1 ناشر : موسسه فرهنگى قدر ولايت